TELİF VE ETİK KURALLAR
TüRK HUKUKUNDA FOTOĞRAF SANAT MIDIR?
Her şeyden önce belirtmek isterim ki, yasal şartları içeriyorsa fotoğraf Türk Hukukunda sanat olarak kabul edilmiştir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK) 1. ve 4. maddesi birarada değerlendirildiğinde sahibinin hususiyetini taşıyan ve estetik değer içeren fotoğrafların güzel sanat eseri olarak kabul edildiğini görüyoruz. Hatta FSEK 2.maddesi uyarınca güzel ve estetik değeri olmayan her nevi teknik ve ilmi mahiyette fotoğraf eserleri ilim ve edebiyat eseri olarak kabul edilmiştir.
Mevzuatımızda fotoğraf bu kadar önemli iken toplumda fotoğrafa halen sanatsal anlamda yeteri kadar önem verilmemesini sorgulamak yerinde olur.Fotoğrafın deklanşöre basmak kadar kolay bir eylem olması ve herkesin fotoğraf çekiyor olması fotoğrafı toplumda hakettiği yere taşıyamamaktadır.Oysa ki,iyi bir fotoğraf üretmek en zor sanatlardan biridir.Fotoğraf sanatçısı bir yandan mekanik bir tasarıma hakim olmak,diğer yandan da herkesin gördüğünden farklı bir şeyi yakalamak mücadelesi içindedir.
Fotoğraf üretmek sadece deklanşöre basmak değildir.Görüntüyü kaçırmamak adına çok kısa bir sürede ışık,netlik,kompozisyon,teknik ölçümler gibi onlarca unsuru düşünerek karar vermek zorunda kalan fotoğraf sanatçısının işi aslında hiç de kolay değildir.
FOTOĞRAF SANATÇISI FOTOĞRAF ÜRETİRKEN ÖZGÜR MÜDÜR?
Bir fotoğraf sanatçısı fotoğraf üretirken kompozisyon, kadraj,netlik,diyafram gibi birçok faktörü düşünmek zorundadır.Dikkate alması gereken konulardan biri de etik kurallar ve fotoğrafın yasal olup olmadığı konusudur.Bu bağlamda en zor fotoğrafların başında portre fotoğrafları gelir.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu 86.maddesi eser mahiyetinde olmasa bile portre fotoğraflarının kişiden izin alınmadan teşhir edilemeyeceğini ve umuma arzedilemeyeğini düzenlemiştir. Aynı maddede bu kurala bazı istisnalar getirilmiştir.
Şöyle ki; siyasi ve sosyal hayatta rol oynayan kişilerin fotoğrafı teşhir edilirken izin alınmasına gerek yoktur.Yine,geçit resmi,resmi tören ya da genel toplantılarda kişilerden izin alınması şart değildir.Maddenin son istisnası olan günlük olaylara ilişkin fotoğraflarla radyo ve film haberleri için de onay alınması beklenmez.
Teleobjektif ile çekilen portre çekimlerinde net alan derinliğinin düşük olması ve kişinin haberi olmadığından en doğal halinin yakalanması sözkonusu olduğundan etkileyici fotoğraflardır.Ancak,sıradan bir vatandaşı dahi fotoğraflarken izin alınması gerekliliği vardır.Gizli kamera,teleobjektif ve elektronik müdahalelerde yasa hükümleri ve etik kurallar asla unutulmamalıdır.Misal olarak fotoğrafın esaslı bir unsuru ile ilgili değilse, kadraj düzenlemesi, başka bir ifade ile crop hoşgörülebilir.Ancak fotoğraf birleştirilmesi ile kişilik haklarına ve özel hayata müdahalede bulunursanız kendinizi yargı karşısında bulabilirsiniz.
Aslında her somut olayı ayrı ayrı değerlendirmek yerinde olur.Misal olarak genel bir toplantıda çekilmiş olsa bile kişilik haklarına saldırı mahiyeti taşıyan bir fotoğraf ya da fotoğraf altı yazısı yasal değildir.Böyle bir fotoğrafı çeken kişi tazminat ödemek ve yaptırımlarla karşılaşmak durumunda kalabilir.
FOTOĞRAF ÜRETİRKEN ETİK KURALLARA UYMAK
Gazeteci Kevin CARTER’a 1994 yılında Pulitzer ödülü kazandırmış olan aç Sudanlı çocuğun içleraçısı hali ve arkaplanda bekleyen akbabadan oluşan fotoğraf karesi etik kuralların sorgulanması için iyi bir örnektir.Kevin CARTER bir gazeteci sorumluluğu ile bu fotoğrafı tüm dünyaya duyurmuştur.Ancak,gazetecinin o çocuğu neden kurtarmadığı konusundaki vicdan azabı onu aynı yıl intiharla ölümüne kadar götürmüştür.Herşeyde olduğu gibi fotoğrafda da etik kuralların sorgulanması gerektiğine inanıyorum.
Themis, Yunan mitolojisinde adalet tanrıçasıdır. Themis’in elindeki “Kılıç” adaletin verdiği cezaların caydırıcılığını ve gücünü, “Terazi” adaleti ve bunun dengeli bir şekilde dağıtılmasını simgeler. “Kadın” olması bağımsızlığı ifade eder. Ayrıca tanrıçanın gözü bağlıdır, bu da tarafsızlığı ifade eder.
Amatör ya da profesyonel tüm fotoğraf tutkunlarının Themis’i ürkütmeden fotoğraf çekmesi asıl gaye olmalıdır.
FOTOĞRAF SANATÇISINDAN İZİN ALINMADAN FOTOĞRAF KULLANILIRSA
Fotoğraf eseri sahibinin yazılı izni olmadan kullanılırsa FSEK 68.maddeye göre rayiç bedelin üç katı tutarında tazminat talep edilebilir.Burada rayiç bedel takdir edilirken varsayımsal sözleşme bedeli dikkate alınır.Yani,fotoğrafı çeken kişi kendi rızası ile fotoğrafı o çalışmada mesela bir kitap kapağında kullanılmasına izin vermiş olsa ve bu konuda bir sözleşme yapmış olsa idi,sözleşme bedeli ne olurdu? İşte bu rayiç bedelin 3 katına kadar tazminat talep edilebilir.Ayrıca manevi tazminat talep etmek mümkündür.Talep edilen maddi ve manevi tazminata faiz işletilmesini talep etmek de yasalarımıza göre mümkün.
Fotoğrafınız izinsiz olarak kullanıldığı için eylemin durdurulmasını ve mahkeme kararının da gazetede yayınlanmasını isteme hakkı vardır. Eğer fotoğraf izinsiz kullanıma hazırlanıyor ve henüz kullanılmamışsa bu durumun önlenmesi için de mahkeme kanalıyla talepde bulunabilirsiniz.
FSEK anlamında eser tanımına girmeyen fotoğraflar da haksız rekabet hükümlerine veya özel hukukun genel hükümlerine göre korunmaktadır.
KİŞİSEL VERİLERİN HUKUKA AYKIRI OLARAK KAYDEDİLMESİ
Bu konu Türk Ceza Kanunu’nun 135.maddesinde düzenlenmiştir.Hukuka aykırı olarak kişisel verileri kaydeden kişiye altı aydan üç yıla kadar hapis cezası verilir.Kişilerin siyasi,felsefi ya da dini görüşlerine ,ırki kökenlerine,ahlaki eğilimlerine,cinsel yaşamlarına,sağlık durumlarına veya sendikal bağlantılarına ilişkin bilgileri kişisel veri olarak kaydeden kimse bu maddeye göre cezalandırılır.TCK 136.maddesinde kişisel verileri hukuka aykırı olarak bir başkasına veren,yayan veya ele geçiren kişi bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
ÖZEL HAYATIN GİZLİLİĞİNİN İHLAL EDİLMESİ
Türk Ceza Kanunu’nun 134.maddesinde kişilerin özel hayatının gizliliğini ihlal eden kişinin altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılacağı kararlaştırılmıştır.Gizliliğin görüntü veya seslerin kayda alınması suretiyle ihlal edilmesi halinde cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz.Kişilerin özel hayatına ilişkin görüntü veya sesleri ifşa eden kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.Fiilin basın ve yayın yoluyla işlenmesi halinde ceza yarı oranında artırılır.
Av.Özlem BORA
HUKUKÇU&FOTOĞRAFÇI